دانستنی‌هایی درباره دستگاه ازن‌ساز (قسمت دوم)

تاثیر عملکرد دستگاه تصفیه هوا ازن‌ساز بر سلامت انسان

آژانس محیط زیست ایالات متحده در گزارشی جامع با نام «دستگاه‌های ازن‌ساز فروخته شده به عنوان تصفیه هوا» به بررسی و واکاوی جامع این وسیله می‌پردازد. آنچه می‌خوانیم، ترجمه کاملی از این مطلب است. در بخش اول این مقاله درباره گاز ازن، دستگاه ازن‌ساز و برخی مشکلات ناشی از روبرویی با این گاز پرداختیم. حال در این بخش دوم، به واکاوی برخی دیگر از جنبه‌های دستگاه‌های ازن‌ساز می‌پردازیم.

آیا چیزی به اسم «ازن خوب» و «ازن بد» داریم؟

آژانس محیط زیست آمریکا از عبارت «خوب وقتی بالاست … بد وقتی نزدیک ماست» برای توصیف اثر ازن بر سلامتی ما استفاده می‌کند. گاز ازن موجود در لایه بالایی جو زمین (استراتسفر) تابش فرابنفش نورخورشید را جذب می‌کند و به این ترتیب به سلامت ما کمک می‌کند. با وجود اینکه گاز ازن موجود در استراتسفر نقشی حفاظتی دارد، همین گاز در اتمسفر (یعنی هوایی که تنفس می‌کنیم) می‌تواند به سیستم تنفسی ما آسیب برساند. برخورد نور خورشید با برخی مواد شیمیایی می‌تواند به واکنش آنها و در نتیجه تولید گاز ازن در محیط اطراف ما بیانجامد. غلظت بالای ازن در اتمسفر معمولا با غلظت بالای سایر آلاینده‌ها نظیر دی اکسید نیتروژن، ذرات ریز و انواع آلاینده‌های هیدروکربنی همراه است. گاز ازن، خواه به شکل تنها و خواه در کنار سایر موارد شیمیایی، برای سلامت ما زیان‌بار است.

اطلاعات بیشتر در این فایل پی‌دی‌اف

آیا دستگاه ازن‌ساز واقعا می‌تواند آلاینده‌های هوای خانه را حذف کنند؟

شواهد علمی موجود حاکی از آن است که اگر غلظت گاز ازن کمتر از حد مجاز بالاتر نباشد، تاثیر چندانی در از بین بردن آلاینده‌های موجود در هوای فضای بسته ندارد.

برخی سازندگان و فروشندگان دستگاه ازن‌ساز اعلام می‌کنند که واکنش گاز ازن با انواع آلاینده‌های شیمایی فقط به تولید دی اکسید کربن، اکسیژن و آب می‌انجامد. اما واقعیت این است که چنین ادعایی گمراه کننده است.

  • نگاهی به پژوهش‌های علمی نشان می‌دهد که فرآیند واکنش گاز ازن با بسیاری از آلاینده‌های شیمیایی موجود در محیط بسته، کاری زمان بر است که ممکن است ماه‌ها و حتی سال‌ها زمان ببرد (Boeniger, 1995) همچنین گاز ازن با برخی از این مواد اصلا واکنش نمی‌دهد. همچنین بر خلاف ادعای فروشندگان دستگاه‌های ازن‌ساز، این دستگاه کارایی چندانی برای از بین بردن گاز ازن (Salls, 1927; Shaughnessy et al., 1994) و یا فرمالدئید (Esswein and Boeniger, 1994) ندارد.
  • دوم اینکه در واکنش ازن با بسیاری از مواد شیمیایی، واکنش ایجاد شده موجب تولید انواع مواد شیمیایی خطرساز و یا آزاردهنده برای سلامتی می‌شود (Weschler et al., 1992a, 1992b, 1996; Zhang and Lioy, 1994). برای نمونه، دانشمندان در یک آزمایش، گاز ازن را با مواد شیمیایی موجود در فرش ماشینی ترکیب کردند. بسیاری از این مواد، همان موادی هستند که موجب تولید بوی تازگی فرش ماشینی می‌شود. با این وجود، در این فرآیند انواع مختلفی از ماده آلدئید ایجاد شد و میزان غلظت انواه مواد شیمیایی در هوای آن محیط به جای اینکه کاهش یابد، افزایش یافت (Weschler, et. al., 1992b). ازن علاوه بر تولید آلدئید می‌تواند سبب افزایش غلظت اسید فورمیک در هوای خانه شود (Zhang and Lioy, 1994). هر دوی این مواد در صورتی که غلظت‌شان به میزان مشخصی برسد می‌توانند برای ریه محرک و آزاردهنده باشند. برخی از محصولات جانبی حاصل از واکنش ازن با سایر مواد شیمیایی، خودشان می‌توانند با مواد دیگر واکنش داده و یک بار دیگر مواد شیمیایی خورنده و سوزش‌آور ایجاد کنند (Weschler and Shields, 1996, 1997a, 1997b). با توجه به پیچیدگی این واکنش‌ها، به پژوهش‌های تکمیلی دیگری برای درک ماهیت واکنش مواد شیمیایی موجود در فضاب بسته با ازن نیاز داریم.
  • سوم اینکه گاز ازن نمی‌تواند ذرات معلق در هوا (نظیر گردوغبار یا گرده گل) و نیز ذرات آلرژی‌زا را از هوا بگیرد. با این وجود، برخی دستگاه‌های ازن‌ساز دارای کارکرد «یون‌ساز» یا «تولید یون» هستند. دستگاه یون‌ساز می‌تواند هوا را به درون خود داده و هوایی باردار (با بار مثبت یا منفی) را بیرون دهد. این ذرات باردار می‌توانند به سطوح نزدیک خود نظیر دیوارها و یا سطح مبلمان خانه چسبیده و یا به همدیگر متصل شده و به زمین سقوط کنند. مطالعات جدید نشان می‌دهد که میزان اثربخشی دستگاه‌های یون‌ساز در از بین بردن ذرات گردوغبار، دود تنباکو، گرده گل و یا هاگ قارچ کمتر از فیلترهای هپا و یا ته‌نشین‌کننده‌های الکترواستاتیک است (Shaughnessy et al., 1994; Pierce, et al., 1996). با این وجود، پژوهش‌ها نشان می‌دهد میزان اثربخشی انواع دستگاه‌های تصفیه هوایی که به حذف ذرات می‌پردازند (نظیر دستگاه‌های یون‌ساز یا دارای فیلترهای مسطح) به نوع دستگاه و فناوری آنها بستگی دارد و با هم متفاوت است. (S. EPA, 1995)

میزان کارایی ازن در از بین بردن بوهای بد

  • در مطالعه‌ای دیگر، دانشمندان با بررسی میزان فرمالدئید موجود در یک اتاق مومیایی که در آن، این ماده اصلی‌ترین عامل ایجاد بوهای مختلف است به این نتیجه رسیدند که گاز ازن هیچ تاثیری در کاهش میزان غلظت این ماده در آن محیط ندارد (Esswein and Boeniger, 1994). آزمایشات دیگری نیز نشان داده که گاز ازن می‌تواند سبب شود که بوی نامطبوع بدن را احساس نکنیم، اما این گاز نمی‌تواند این بو را از بین ببرد (Witheridge and Yaglou, 1939). همچنین ازن هیچ کاربردی در از بین بردن بو در سیستم‌های تهویه ساختمانی ندارد (ASHRAE, 1989).
  • با وجود اینکه پژوهش‌های محدودی دال بر اثربخشی ازن در از بین بردن بو وجود دارد، نکته قابل توجه این است که برخی از موادشیمیایی بود دارد خودشان با ازن واکنش می‌دهند. برای نمونه برخی آزمایشات مشخص کرد گاز ازن با برخی مواد شیمیایی از جمله مواد شیمیایی عامل بوی فرش تازه واکنش می‌دهد (Weschler, 1992b; Zhang and Lioy, 1994). همچنین برخی دانشمندان بر این باورند که ازن می‌تواند با آکرولین واکنش دهد. آکرولین یکی از ده‌ها ماده شیمیایی بودار و خطرناک موجود در دود سیگار است (US EPA, 1995).

کارکرد دستگاه‌های تصفیه هوا یون‌ساز

  • برخی داده‌های پژوهشی حکایت از آن دارد که مقدار اندک ازن می‌تواند سبب کاهش میزان آلاینده‌های زیستی موجود در هوای فضای بسته شود. اما غلظت ازن برای این کار باید ۵ تا ۱۰ برابر بیشتر از حد مجاز برای استاندارد باشد. فقط در این صورت است که گاز ازن می‌تواند مانع تکثیر این مواد شده و آنها را از بین ببرد (Dyas, et al.,1983; Foarde et al., 1997)
  • حتی اگر غلظت گاز ازن تا این حد بالا باشد، باز هم هیچ تاثیری بر آلاینده‌های موجود در مواد پرزدار ندارد (Foarde et al, 1997). به کلامی دیگر، گاز ازن تولید شده توسط دستگاه ازن‌ساز فقط وقتی می‌تواند آلاینده‌های زیستی را از بین ببرد که غلظت آن چندین برابر بیشتر از حد مجاز برای سلامتی انسان باشد. حتی با این غلظت بالا نیز با زهم آلاینده‌های زیستی قرار گرفته در سطوح پرزدار از بین نمی‌روند.

آیا در صورت پیروی از دستورالعمل شرکت سازنده، باز هم ممکن است آسیبی به سلامت ما وارد شود؟

برخی مطالعات نشان داده حتی در صورتی که کاربر دقیقا بر اساس دفترچه راهنمای دستگاه ازن‌ساز عمل کند، باز هم ممکن است میزان غلظت ازن در محیط از حد مجاز برای سلامتی بالاتر رود.

دستگاه های ازن‌ساز با برندها و مدل‌های مختلفی در بازار وجود دارد. میزان ازن تولیدی توسط این دستگاه‌ها متفاوت است. در بسیاری از اوقات می‌بینیم که استفاده از دستگاه ازن‌ساز سبب بالاتر رفتن میزان گاز ازن موجود در محیط از حد مجاز نمی‌شود. اما واقعیت این است که عوامل زیادی بر غلظت گاز ازن در فضای بسته تاثیر می‌گذارد و در شرایطی خاص ممکن است غلظت این گاز از حد مجاز برای سلامتی بالاتر رود.

  • در یک پژوهش علمی (Shaughnessy and Oatman, 1991) یک دستگاه ازن‌ساز بزرگ که شرکت سازنده آن را برای فضایی با مساحت حداکثر ۳۰۰۰ فوت مربعی پیشنهاد می‌کرد، در فضایی با مساحت ۳۵۰ فوت مربع قرار داده شد و با حداکثر توان به کار افتاد. غلظت ازن موجود در اتاق خیلی سریع و به شکلی نمایی افزایش یافت و به ۵۰ تا ۰٫۸۰ ppm رسید که ۵ تا ۱۰ برابر بیشتر از حد مجاز براس سلامتی است.
  • در مطالعه‌ای که توسط آژانس محیط زیست یاالات متحده به عمل آمد، چندین دستگاه مختلف ازن‌ساز در محیط خانه، در اتاق‌های مختلف قرار داده شد و درهای این اتاق‌ها نیز به تناوب باز و بسته می‌شد. همچنین دستگاه مرکزی تهویه هوا نیز چندین بار روشن و خاموش شد. نتیجه نشان داد که برخی از دستگاه‌های ازن‌ساز وقتی با حداکثر توان در محیطی با درهای بسته به کار می‌پردازند، می‌توانند بارها و بارها غلظت ازن را به ۲۰ ppm تا ۰٫۳۰ ppm برسانند. همچنین وقتی درهای اتاق دارای دستگاه ازن‌سازی که با حداکثر توان روشن بود باز نگه داشته می‌شد، غلظت ازن در اتاق‌های مجاور به ۰٫۱۲ ppm تا ppm 0.20 میرسید. وقتی دستگاه ازن‌ساز با حداکثر توان خود کار نمی‌کرد و درهای اتاق‌ها هم باز بود، غلظت ازن معمولا از حد مجاز برای سلامتی بیشتر نمی‌شد (US EPA, 1995)
  • گفتنی است در مطالعه بالا، میزان ازن وارد شده از هوای بیرون محیط در نظر گرفته نشد. گفتنی است میزان ازن وارد شده از هوای بیرون در حالت عادی معمولا بین ۰۱ تا ۰٫۰۲ ppm است، اما در برخی موارد می‌تواند به ۳ ppm تا ۰٫۰۵ ppm نیز برسد (Hayes, 1991; U.S. EPA, 1996b; Weschler et al., 1989, 1996; Zhang and Lioy; 1994). اگر میزان ازن وارد شده از محیط بیرونی را نیز به مجموع غلظت ازن هوای محیط بسته بیافزاییم، حجم گاز ازن موجود در آن محیط به مراتب از میزان مجاز بالاتر می‌رود و به این ترتیب، خطر بروز انواع مشکلات برای سلامتی افزایش می‌یابد.
  • در مطالعات بالا هر بار فقط از یک دستگاه ازن‌ساز استفاده شد. گفتنی است استفاده همزمان از دو یا چند دستگاه ازن‌ساز سبب افزایش مجموع گاز ازن تولیدی و در نتیجه، افزایش مخاطرات ناشی از قرارگیری انسان در معرض آن می‌شود.