دانستنی‌هایی درباره دستگاه ازن‌ساز (قسمت سوم)

دستگاه تصفیه هوا ازن‌ساز

آژانس محیط زیست ایالات متحده در گزارشی جامع با نام «دستگاه‌های ازن‌ساز فروخته شده به عنوان تصفیه هوا» به بررسی و واکاوی جامع این وسیله می‌پردازد. آنچه می‌خوانیم، ترجمه کاملی از این مطلب است. در بخش اول این مقاله درباره گاز ازن، دستگاه ازن‌ساز و برخی مشکلات ناشی از روبرویی با این گاز مطالبی خواندیم و در بخش دوم نیز به بررسی برخی شواهد و مستندات علمی درباره این دستگاه‌ها پرداختیم. حال در بخش سوم، به واکاوی برخی دیگر از جنبه‌های دستگاه‌های ازن‌ساز می‌پردازیم.

در بخش اول این مقاله درباره گاز ازن، دستگاه ازن‌ساز و برخی مشکلات ناشی از روبرویی با این گاز پرداختیم. در این بخش به واکاوی برخی دیگر از جنبه‌های دستگاه‌های ازن‌ساز می‌پردازیم. در بخش دوم هم برخی جزپیات فنی و علمی در مورد دستگاه های ازن‌ساز را مورد بررسی قرار دادیم. در قسمت سوم (و آخر) از این مقاله قصد داریم مطالبی درباره مکان استفاده از دستگاه ازن‌ساز را مورد واکاوی قرار دهیم.

چرا کنترل شرایط محیطی در کنار دستگاه ازن‌ساز دشوار است؟

غلظت واقعی گاز ازن تولیدی توسط یک دستگاه ازن‌ساز به عوامل مختلفی بستگی دارد. اگر دستگاه ازن‌ساز مورد استفاده قدرتمند باشد، اگر از بیش از یک دستگاه استفاده شود، اگر دستگاه ازن‌ساز در اتاقی کوچک‌تر قرار گیرد، اگر درهای محیط مورد نظر بسته باشد، اگر اتاق دارای حجم زیادی از انواع مبلمان و انواع چیزهای دیگری که جذب کننده ازن هستند باشد و اگر تهویه صورت نگیرد، غلظت ازن در فضای مورد نظر بیشتر خواهد بود.

فاصله فرد از دستگاه ازن‌ساز نیز بر میزان تاثیر ازن بر بدنش اثر می‌گذارد. هر قدر فاصله فرد از این دستگاه بیشتر باشد، معمولا کمتر در معرض این گاز قرار می‌گیرد.

شرکت‌های سازنده و فروشندگان دستگاه‌های ازن‌ساز معمولا پیشنهاد می‌کنند که کاربران ابتدا مساحت مکایی که قصد استفاده از ازن‌ساز در آن را دارند به درستی اندازه بگیرند. متاسفانه توصیه‌های برخی از این سازندگان در مورد مساحت مناسب به گونه‌ای نیست که ازن تولید شده از حد مجاز برای سلامتی کمتر باشد. همچنین اطلاعاتی که برخی از فروشندگان دستگاه‌های ازن‌ساز در اختیار مشتریان خود قرار می‌دهند به آنها می‌گوید که می‌توانند از دستگاه‌هایی که به صورت معمول برای فضاهای بزرگ کاربرد دارد، در فضای کوچک هم استفاده کنند. این فروشندگان این گونه استدلال می‌کنند که قرار نیست مشتری همیشه در کنار دستگاه باشد و معمولا فاصله قابل قبولی از ان دارد و یا اینکه بعدها دستگاه را در محیطی بزرگ‌تر قرار می‌دهد. به هر حال باید به یاد داشته باشید که استفاده از دستگاهی قدرتمند، احتمال قرارگیری در معرض حجم زیادی از گاز ازن را افزایش می‌دهد.

دستگاه تصفیه هوا ازن‌سازدستگاه‌های ازن‌ساز معمولا امکان کنترل میزان ازن تولیدی را به کاربر خود می‌دهند. اما واقعیت این است که میزان ازن تولیدی هیچ تناسبی با مقادیر اشاره شده در تنظیمات کنترل را ندارد. به کلامی دیگر، اگر کاربر دستگاه را بر روی حالت «متوسط» قرار دهد به این معنا نیست که سطح ازن تولید شده الزاما بین حالت «زیاد» و «کم» باشد. ارتباط بین مقادیر مندرج در کنترل دستگاه و خروجی واقعی دستگاه در محصولات مختلف متفاوت است. آنچه مشخص است اینکه میزان ازن تولید شده با افزایش درجه کارکرد دستگاه معمولا بیشتر از انتظار کاربر است. برای نمونه، در همه آزمایش‌هایی که تاکنون به انجام رسیده است، قرار دادن دستگاه در حالت «زیاد» سبب می‌شود دستگاه ۱۰ برابر حالت «متوسط» گاز ازن تولید کند (US EPA, 1995) دفترچه راهنمای دستگاه‌های ازن‌ساز که توسط شرکت‌های سازنده به مشتری داده می‌شود، مساحت اتاق و هر یک از درجات کارکرد دستگاه را مرتبط می‌داند. با این وجود، باید دقت داشته باشیم که اندازه اتاق فقط یکی از عوامل دخیل در تعیین میزان ازن در فضای اتاق است.

شرکت‌های سازنده دستگاه ازن‌ساز علاوه بر اینکه به مشتریان خود می‌گویند میزان کارکرد دستگاه را بر اساس مساحت اتاق تنظیم کنند، به آنها توصیه می‌کنند در صورت استنشاق بوی گاز ازن، حتما کارکرد دستگاه را بر روی حالت «کم» قرار دهند. متاسفانه توانایی قوه بویایی انسان برای شناسایی بوی گاز ازن در افراد مختل متفاوت است. همچنین در صورتی که حجم این گاز زیاد باشد، قوه بویایی دیگر کارایی چندانی در تشخیص آن ندارد. با وجود اینکه استشمام بوی ازن می‌تواند نشانگر حجم بالای آن در محیط مورد نظر باشد، نبود این بو به معنای پایین‌تر بودن حجم گاز ازن از حد مجاز نیست.

برخی سازندگان دستگاه‌های ازن‌ساز، محصولاتی عرضه می‌کنند که دارای حسگر ازن است و می‌تواند در صورت بالاتر رفتن غلظت ازن موجود در محیط از حد مجاز، آن را خاموش و پس از بازگشت این غلظت به حد مجاز دوباره روشن کند. آژانس محیط زیست آمریکا در حال حاضر در حال ارزیابی میزان اثربخشی و دقت این حسگرهاست و برنامه‌ای برای انجام مطالعات بیشتر برای افزایش درک عمومی جامعه از واکنش‌های گاز ازن در فضای بسته دارد. نتیجه این مطالعات پس از انجام به اطلاع عموم خواهد رسید.

آیا می‌توان از ازن در مکان‌های فاقد سکنه استفاده کرد؟

از گاز ازن به صورت گسترده‌ای برای تصفیه آب استفاده می‌شود. اما واقعیت این است که واکنش‌های ازن با آب با واکنش‌های این گاز در هوا متفاوت است. غلظت بالای گاز ازن در مکان‌های فاقد سکنه در برخی موارد می‌تواند به گندزدایی و از بین بردن برخی آلاینده‌های شیمیایی و زیستی و یا بوها به کار رود. با این وجود، هنوز اطلاع دقیقی از محصولات جانبی حاصل از این واکنش‌ها نداریم (Dunston and Spivak, 1997). با وجود اینکه غلظت بالای ازن در هوا در چنین مکان‌هایی ممکن است مشکل خاصی ایجاد نکند، اما چنین محیط‌هایی باید به دقت مورد پایش قرار گیرند تا هیچ انسان یا حیوان دست آموزی وارد آن نشود.

ازن همچنین تاثیر ناخوشایندی بر گیاهان آپارتمانی دارد و می‌تواند به موادی نظیر پلاستیک، روکش سیم‌های برق، پارچه و نیز آثار هنری دربردارنده رنگ را آسیب برساند (U.S. EPA, 1996a).

روش‌های دیگر کاهش آلاینده‌‌های موجود در هوای محیط بسته کدامند؟

سه روش رایج برای کاهش آلودگی هوا در محیط‌های بسته به ترتیب میزان اثربخشی به شرح زیر است:

۱- کنترل منبع ایجاد آلودگی: منابع ایجاد آلودگی را از بین برده و یا کنترل کنید.

۲- تهویه: با وارد کردن هوای بیرون می‌توانید از حجم مواد آلاینده موجود در خانه بکاهید.

۳- پاک‌سازی هوا: مواد آلاینده موجود در هوا را از طریق شیوه‌های مورد تائید پاک‌سازی از بین ببرید.

تهویه مناسب برای کنترل سطح گاز ازن در فضای بسته

در میان سه مورد بالا، مورد اول یعنی کنترل منبع ایجاد آلودگی، موثرترین شیوه است. این کار دربردارنده استفاده کمتر از محصولات و موادی ایجاد‌کننده آلودگی هوا در خانه، بهره‌گیری از روش‌های درست بهداشتی برای کاهش آلاینده‌های زیستی (نظیر کنترل رطوبت، نظافت مرتب و گندزدایی از سطوح مرطوب و خیس) و نیز تمیز کردن خانه برای کاهش حجم ذرات معلق در هواست.

رویکرد دوم یعنی تهویه نیز موثر بوده و در بسیاری از موارد مورد استفاده قرار می‌گیرد. نصب فن در نزدیکی عامل تولید آلاینده، افزایش جریان خوای خارجی در سامانه‌های مکانیکی تهویه و نیز باز کردن پنجره‌ها در مواردی که منابع تولید آلاینده فعال هستند از جمله روش‌های خوب برای تهویه به شمار می‌روند.

روش سوم یعنی پاک‌سازی هوا معمولا به تنهایی کافی نیست، اما گاهی به عنوان مکمل در کنار دو شیوه دیگر یعنی کنترل منبع ایجاد آلودگی و تهویه به کار می‌رود. فیلترهای هوا، دستگاه‌های الکترونیکی تصفیه هوا برای جذب ذرات و نیز دستگاه یون‌ساز معمولا برای از بین بردن ذرات معلق در هوا به کار می‌روند. همچنین گاهی اوقات از مواد جاذب گاز برای از بین بردن آلاینده‌های گازی (البته در مواردی که کنترل منبع آلودگی و تهویه به تنهایی کافی نیستند) استفاده می‌شود.

نتیجه‌گیری:

گاز ازن خواه به صورت خالص و خواه در حالت ترکیبی با سایر مواد شیمیایی، برای سلامت انسان زیان‌بار است.

استنشاق گاز ازن سبب آسیب به ریه‌ها می‌شود. میزان اندکی از گاز ازن می‌تواند سبب بروز درد سینه، سرفه، نفس کم آوردن و سوزش گلو شود. این گاز همچنین ممکن است به وخیم‌تر شدن بیماری‌های مزمن تنفسی نظیر آسم و انجامیده و توان دفاعی بدن برای مقابله با عفونت‌های تنفسی را کاهش دهد.

دستگاه ازن‌ساز و تحریک ریه

برخی مطالعات نشان می‌دهد حجم ازن تولید شده توسط دستگاه‌های ازن‌ساز بالاتر از حد مجاز بوده و این در حالی است که شاید کاربر دقیقا بر اساس دفترچه راهنمای دستگاه ازن‌ساز عمل کرده باشد.

عوامل زیادی هستند که بر غلظت ازن تولید شده توسط این دستگاه‌ها تاثیر می‌گذارند. حجم گاز ازن تولیدی توسط دستگاه، مساحت اتاق، حجم مواد موجود در اتاق که می‌توانند با ازن واکنش دهند، غلظت ازن در هوای بیرون اتاق و نیز میزان تهویه از جمله این عوامل هستند. این عوامل موجب دشوار شدن کنترل غلظت ازن در محیط مورد نظر می‌شوند.

شواهد علمی موجود نشان می‌دهد که اگر حجم ازن موجود در یک محیط از حد مجاز و استاندارد بالاتر نرود، تاثیری در کاهش آلودگی هوای آن محیط ندارد.

برای اینکه دستگاه ازن‌ساز بتواند آلودگی محیط بسته را کاهش دهد، غلظت گاز ازن موجود در آن محیط باید بسیار بالاتر از حد مجاز برای سلامتی باشد. همچنین گاز ازن در واکنش با مواد شیمیایی داخل محیط بسته، مواد دیگری تولید می‌کند که می‌توانند خاصیت خورندگی بوده و برای بدن آسیب‌زا باشند.

توصیه

به عموم مردم توصیه می‌شود از شیوه‌های استاندارد برای کنترل آلودگی هوا در محیط‌های بسته استفاده کنند. این شیوه‌ها شامل از بین بردن و یا کنترل منابع آلودگی، افزایش تهویه هوای محیط خانه و یا استفاده از شیوه‌های مورد تائید برای پاک‌سازی هواست.