دانستنی‌هایی درباره دستگاه ازن‌ساز (قسمت اول)

دستگاه تصفیه هوا ازن‌ساز‌

واژه «ازن‌ساز»، «دستگاه تصفیه هوا با گاز ازن» و مواردی از این دست، برای کسانی که به دنبال خرید دستگاه تصفیه هوا برای خانه یا محل کار خود هستند، عبارت‌هایی آشنا می‌نماید. اما به راستی دستگاه ازن‌ساز چیست و آیا استفاده از آن بی‌خطر است؟ در صورت مخاطره‌آمیز بودن این دستگاه، چه مشکلاتی ممکن است برای سلامتی ما ایجاد شود؟ پیش از این در مقاله دو فناوری خطرناک تصفیه هوا: تولید یون و لامپ فرابنفش به بررسی مختصر برخی مشکلات ناشی از دستگاه تصفیه هوا تولیدکننده پرداختیم.

آژانس محیط زیست ایالات متحده در گزارشی جامع با نام «دستگاه‌های ازن‌ساز فروخته شده به عنوان تصفیه هوا» به بررسی و واکاوی جامع این وسیله می‌پردازد. آنچه می‌خوانیم، ترجمه کاملی از این مطلب است. در قسمت اول از این مقاله، اطلاعاتی در مورد گاز ازن و کاربردهای آن را خواهیم خواند. بخش دوم به بررسی شواهد و مستندات علمی در مورد ازن و آسیب‌های آن به سلامت اختصاص دارد. بخش سوم نیز به بررسی کاربردهای ازن در مکان‌های مختلف می‌پردازد.

دستگاه‌های ازن‌سازی که به عنوان دستگاه تصفیه هوا به فروش می‌روند

محتوای مکتوب بسیار زیادی در مورد گاز ازن و استفاده از آن در فضاهای بسته (نظیر خانه) وجود دارد. بسیاری از این مطالب، نتیجه‌گیری‌هایی در این مورد به عمل آورده که هیچ پایه و اساس علمی ندارد. آژانس محیط زیست ایالات متحده برای تهیه این مطلب، طیف گسترده‌ای از این مطالب و از جمله مطالب عرضه شده توسط شرکت‌های پیشتاز تولیدکننده دستگاه‌های ازن‌ساز را مورد بررسی قرار داد. گفتنی است در مطلب پیش روی شما، فقط پژوهش‌های معتبر علمی مد نظر قرار گرفته است.

فقط برخی از دستگاه‌های ازن‌ساز هستند که از شماره ثبت آژانس محیط زیست آمریکا دارند. این عدد به آژانس محیط زیست آمریکا در شناسایی تولیدکننده این محصولات کمک می‌کند. این شماره ثبت به هیچ وجه به معنای استاندارد بودن آن محصول از نظر این آژانس و یا بی‌خطر و اثربخش بودن آن نیست.

به طور کلی، آژانس محیط زیست آمریکا هیچ استانداری برای تجهیزات تصفیه هوا ندارد و هیچ دستگاه تصفیه هوا و یا سازنده خاصی را نیز توصیه نمی‌کند. برای اطلاعات بیشتر می‌توانید به دفترچه اطلاعات محصول و یا وب‌سایت انجمن تولیدکنندگان لوازم خانگی در ایالت متحده مراجعه کنید.

انجمن تولیدکنندگان لوازم خانگی آمریکا، شاخصی با نام CADR دارد که به کمک آن می‌توانید انتخاب بهتری در میان دستگاه‌های مختلف تصفیه هوا موجود در بازار داشته باشید. انجمن تولیدکنندگان لوازم خانگی چهار استاندارد مختلف برای دستگاه‌های تصفیه هوای خانگی، کولرهای گازی، دستگاه‌های رطوبت‌گیر و نیز یخچال و فریزر دارد. استاندارد ویژه دستگاه‌های تصفیه هوا AC-1 نام دارد.

دستگاه ازن‌ساز چیست؟

دستگاه‌های ازن‌ساز که در بازار به اسم دستگاه تصفیه هوا فروخته می‌شود، برای تولید گاز ازن به کار می‌روند. شرکت‌های تولیدی و فروشندگان دستگاه‌های ازن‌ساز معمولا اطلاعاتی به مشتریان می‌دهند و به شکل مستقیم با غیرمستقیم به آنها می‌گویند که چنین دستگاهی بی‌خطر بوده و راهی خوب برای کاهش آلاینده‌های موجود در هوای خانه به شمار می‌روند. حدود یک قرن است که متخصصان حوزه پزشکی و سلامت این ادعاها را رد می‌کنند (Sawyer, et. al 1913; Salls, 1927; Boeniger, 1995; American Lung Association, 1997; Al-Ahmady, 1997). هدف این مطلب، ارائه اطلاعاتی درست در مورد استفاده از تجهیزات ازن‌ساز در فضاهای بسته است. اطلاعات موجود در این مطلب، بر اساس شواهد معتبر علمی فعلی است.

دستگاه ازن‌ساز ویژه درون خودرو
دستگاه ازن‌ساز ویژه درون خودرو

برخی فروشندگان دستگاه‌های ازن‌ساز ادعا می‌کنند استفاده از این دستگاه‌ها در فضای بسته مورد تائید دولت فدرال آمریکاست. واقعیت این است که هیچ یک از سازمان‌های دولتی آمریکا استفاده از چنین دستگاه‌هایی در محیط‌های بسته را مورد تائید قرار نداده است. به خاطر شیوع چنین ادعاهایی و نیز اینکه بالا بودن غلظت گاز ازن می‌توانند سبب بروز مشکلاتی برای سلامتی افراد شود، چندین سازمان دولتی به همراه آژانس محیط زیست آمریکا، برای آگاهی رسانی به عموم مردم، در تدوین این مطلب مشارکت داشتند.

ازن چیست؟

ازن مولکولی دربردارنده سه اتم اکسیژن است. مولکول اکسیرن به صورت معمول دارای دو اتم است. اتم سوم موجود در گاز ازن می‌تواند از مولکول آن جدا شده و به مولکول مواد دیگر بچسبد و به این ترتیب ترکیب شیمیایی آن را تغییر دهد. همین توانایی اتم سوم گاز ازن برای واکنش با سایر مواد است که زمینه ادعاهای مختلف سازندگان دستگاه‌های ازن‌ساز را فراهم می‌سازد.

آیا گاز ازن خطرناک است؟

همان ویژگی‌های شیمیایی که سبب می‌شود گاز ازن در غلظت بالا بتواند با مواد آلی خارج از بدن انسان واکنش نشان دهد، سبب می‌شود این گاز با موارد آلی مشابه بدن نیز واکنش دهد و به این ترتیب عوارضی را برای سلامتی به همراه آورد. استنشاق گاز ازن می‌تواند به ریه آسیب رساند. میزان اندک این گاز به بروز درد سینه، سرفه، سوزش گلو و سخت شدن تنفس بیانجامد. گاز ازن همچنین می‌تواند به تشدید برخی بیماری‌های مزمن تنفسی نظیر آسم انجامیده و توانایی بدن برای مقابله با عفونت‌های سیستم تنفسی را تضعیف کند. میزان آسیب‌پذیری افراد در برابر گاز ازن با هم متفاوت است. افراد سالم و نیز افرادی که دچار مشکلات تنفسی هستند ممکن است در مواجهه با گاز ازن دچار مشکلاتی تنفسی شوند. ورزش و تحرک جسمی در عین فضایی که غلظت گاز ازن در آن بااست سبب استنشاق میزان بیشتری از این گاز شده و همین خطر بروز آسیب به سیستم تنفسی را افزایش می‌دهد. در صورت مواجه با میزان اندکی از گاز ازن و یا مواجهه کوتاه مدت با آن، فرد پس از گذشت مدتی کوتاه به حالت عادی باز می‌گردد. با این وجود مواجهه با میزان بالایی از این گاز و یا مواجهه بلندمدت با آن می‌تواند اثرات مخرب‌تری را بر سلامت به همراه داشته و البته بهبودی از آن نیز به مراتب دشوارتر خواهد شد (US EPA, 1996a, 1996b).

فایل پیوست: گاز ازن و سلامت شما

تولیدکنندگان و فروشندگان دستگاه‌های ازن‌ساز معمولا از عبارت‌هایی گمراه‌کننده برای توصیف ازن استفاده می‌کنند. عبارت‌هایی نظیر «اکسیژن انرژی‌زا» یا «هوای پاک» که همگی برای توصیف ازن به کار می‌روند، آن را شکلی بی‌خطر و مفید از اکسیژن اعلام می‌کنند. واقعیت این است که ازن گازی سمی است که خواص شیمایی و سم شناختی ان کاملا با اکسیژن متفاوت است. چندین سازمان دولتی در ایالت متحده، استانداردهایی را برای محدودسازی حضور انسان در برابر گاز ازن تدوین کرده‌اند. برخی از این محدودیت ها به شرح زیر است:

اثرات بر سلامت انسان:

  • کاهش عملکرد ریه
  • تشدید آسم
  • آزرده شدن گلو و ایجاد سرفه
  • درد سینه و کوتاه شدن تنفس
  • التهاب بافت ریه
  • افزایش احتمال بروز عفونت ریه

عوامل خطر (ریسک فاکتور):

  • افزایش میزان غلظت گاز ازن
  • بیشتر در معرض گاز ازن قرار گرفتن
  • انجام فعالیت‌هایی که موجب افزایش آهنگ تنفس می‌شود (نظیر ورزش)
  • وجود برخی بیماری‌های ریوی از پیش (نظیر آسم)